Chứng ngủ rũ là gì? Dấu hiệu và cách kiểm soát

Chứng ngủ rũ là rối loạn thần kinh ảnh hưởng đến khả năng duy trì trạng thái tỉnh táo và sắp xếp các giai đoạn ngủ. Bệnh không phải do lười biếng hoặc thiếu ý chí. Người mắc bệnh có thể ngủ nhanh vào ban ngày nhưng giấc ngủ ban đêm vẫn chập chờn, dễ tỉnh và không mang lại cảm giác phục hồi đầy đủ.

Buồn ngủ sau một đêm thức khuya là phản ứng bình thường. Tuy nhiên, có người vẫn liên tục gật gù trong giờ học, cuộc họp hoặc khi đang ngồi trên xe dù đã dành đủ thời gian ngủ. Cơn buồn ngủ có thể mạnh đến mức rất khó chống lại, làm gián đoạn công việc và gây nguy hiểm khi lái xe.

Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.

• Ngủ gật ban ngày do đâu? Nguyên nhân và cách cải thiện
• Độ trễ giấc ngủ là gì? Bao lâu được xem là bình thường?
• Giật mình khi ngủ là gì? Khi nào cần theo dõi thêm?

Chứng ngủ rũ ảnh hưởng giấc ngủ ra sao?

Ở người khỏe mạnh, trạng thái thức, giấc ngủ NREM và ngủ REM được sắp xếp theo trình tự tương đối ổn định. Với chứng ngủ rũ, ranh giới giữa ngủ và thức trở nên kém vững. Cơn buồn ngủ có thể xuất hiện vào thời điểm không phù hợp, trong khi một số đặc điểm của giấc ngủ REM lại chen vào lúc người bệnh vừa ngủ hoặc vừa tỉnh.

Biểu hiện quan trọng nhất là buồn ngủ ban ngày quá mức. Người bệnh có thể cố gắng chống lại nhưng khả năng tập trung giảm dần, mí mắt nặng và suy nghĩ chậm hơn. Sau một giấc ngủ ngắn, họ thường tỉnh táo hơn trong một khoảng thời gian rồi cơn buồn ngủ có thể quay lại.

Không phải người mắc bệnh nào cũng đột ngột ngủ gục. Nhiều người cảm nhận được cơn buồn ngủ tăng dần nhưng vẫn khó duy trì tỉnh táo. Vì triệu chứng giống thiếu ngủ, trầm cảm hoặc tác dụng của thuốc, bệnh đôi khi bị bỏ sót trong nhiều năm.

Các dấu hiệu thường gặp

Mỗi người có thể biểu hiện khác nhau. Dưới đây là một số dấu hiệu chứng ngủ rũ mà nhiều người hay bỏ qua.

Buồn ngủ ban ngày quá mức

Người bệnh dễ ngủ gật khi đọc sách, xem tivi, ngồi học, dự họp hoặc đi xe đường dài. Buồn ngủ ban ngày quá mức khác với mệt mỏi. Người mệt có thể thiếu năng lượng nhưng chưa chắc dễ ngủ. Người mắc chứng ngủ rũ thường có xu hướng thực sự chìm vào giấc dù hoàn cảnh không phù hợp.

Yếu cơ khi có cảm xúc mạnh

Một số người xuất hiện tình trạng mất trương lực cơ, còn gọi là cataplexy. Cơn thường được kích hoạt bởi tiếng cười, sự bất ngờ, vui mừng hoặc tức giận.

Biểu hiện có thể là sụp mí, đầu gục, nói không rõ hoặc đầu gối khuỵu. Trường hợp nặng, người bệnh có thể ngã xuống nhưng thường vẫn nhận biết được xung quanh. Cơ lực trở lại sau vài giây đến vài phút, giúp phân biệt tình trạng này với ngất.

Bóng đè và giấc mơ sống động

Bóng đè là lúc người bệnh tỉnh nhưng tạm thời không thể cử động hoặc nói, thường xảy ra khi vừa ngủ hoặc vừa thức dậy. Một số người còn nghe thấy âm thanh hoặc nhìn thấy hình ảnh rất thật ở ranh giới ngủ – thức.

Những hiện tượng này có thể gây hoảng sợ nhưng không tự động đồng nghĩa với rối loạn tâm thần. Bóng đè cũng gặp ở người thiếu ngủ không mắc bệnh, nên không thể dùng riêng dấu hiệu này để kết luận.

Phân biệt với thiếu ngủ và các rối loạn khác

Thiếu ngủ kéo dài là nguyên nhân phổ biến gây buồn ngủ ban ngày. Người thường xuyên ngủ dưới nhu cầu cũng có thể gật gù và đi vào giấc rất nhanh. Vì vậy, trước khi nghĩ đến chứng ngủ rũ, cần xem người đó có thực sự tạo đủ thời gian để ngủ hay không.

• Ngưng thở khi ngủ làm giấc ngủ bị gián đoạn nhiều lần. Người bệnh thường ngáy to, thức giấc vì hụt hơi, khô miệng hoặc đau đầu buổi sáng.
• Ngủ nhiều vô căn lại khiến người bệnh ngủ lâu, khó thức dậy và vẫn thấy đầu óc trì trệ sau khi ngủ; cơn yếu cơ do cảm xúc không phải biểu hiện điển hình.
• Mệt mỏi do thiếu máu, bệnh tuyến giáp, bệnh mạn tính hoặc trầm cảm thường là cảm giác thiếu năng lượng.

Người bệnh có thể muốn nghỉ nhưng không nhất thiết ngủ thiếp đi ngoài ý muốn. Việc phân biệt buồn ngủ với mệt mỏi giúp định hướng kiểm tra phù hợp hơn.

Nguyên nhân của chứng ngủ rũ

Não sử dụng nhiều chất truyền tin để duy trì sự tỉnh táo. Một chất quan trọng là orexin, còn gọi là hypocretin. Ở phần lớn người mắc chứng ngủ rũ type 1, các tế bào tạo orexin bị mất, khiến trạng thái tỉnh táo khó được duy trì và những đặc điểm của giấc ngủ REM có thể xuất hiện không đúng thời điểm.

Nguyên nhân làm các tế bào này bị mất chưa được hiểu hoàn toàn. Nhiều bằng chứng cho thấy hệ miễn dịch có thể tham gia ở người có yếu tố di truyền phù hợp, nhưng bệnh không phải dạng di truyền trực tiếp đơn giản từ cha mẹ sang con.

Type 1 thường đi kèm cataplexy hoặc nồng độ orexin thấp. Type 2 không có cataplexy và nguyên nhân còn chưa rõ. Các bước chẩn đoán chứng ngủ rũ

• Trước tiên sẽ hỏi về hoàn cảnh xuất hiện cơn buồn ngủ, việc ngủ ngoài ý muốn, tác dụng của giấc ngủ ngắn và tình trạng yếu cơ khi cười hoặc xúc động.
• Thuốc đang dùng, giờ làm việc, bóng đè và giấc mơ sống động cũng là những thông tin cần thiết.
• Nhật ký ngủ hoặc thiết bị đo vận động có thể được sử dụng khoảng hai tuần để kiểm tra thời lượng và giờ ngủ, qua đó loại trừ thiếu ngủ kéo dài hoặc lịch ngủ không phù hợp.

Người bệnh thường được đo đa ký giấc ngủ qua đêm. Sáng hôm sau, nghiệm pháp MSLT được thực hiện với nhiều lần ngủ ngắn nhằm đo tốc độ đi vào giấc và xem REM có xuất hiện sớm hay không.

Kết quả chỉ có ý nghĩa khi người bệnh đã ngủ đủ và các thuốc ảnh hưởng đến giấc ngủ được xử lý theo hướng dẫn. Một số trường hợp nghi ngờ type 1 có thể được cân nhắc đo orexin trong dịch não tủy.

Cách kiểm soát triệu chứng hằng ngày

Hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn chứng ngủ rũ, nhưng nhiều người có thể kiểm soát triệu chứng tốt hơn khi kết hợp điều trị với lịch sinh hoạt phù hợp.

Các giấc ngủ ngắn được sắp xếp trước trong ngày thường giúp tăng sự tỉnh táo tạm thời. Người bệnh nên duy trì giờ ngủ và thức tương đối ổn định, tránh thức khuya kéo dài, hạn chế rượu và sắp xếp công việc cần tập trung vào thời điểm tỉnh táo nhất.

Bác sĩ có thể kê thuốc giúp duy trì tỉnh táo ban ngày hoặc kiểm soát cataplexy, bóng đè và các triệu chứng liên quan đến REM. Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc tuổi, bệnh nền, công việc và mức độ triệu chứng. Không nên tự mua thuốc kích thích hoặc tự thay đổi liều.

Học sinh, sinh viên và người đi làm có thể cần trao đổi về thời gian nghỉ ngắn hoặc điều chỉnh công việc. Việc giải thích rõ bệnh giúp hạn chế hiểu nhầm rằng người bệnh thiếu cố gắng.

Bảo đảm an toàn khi buồn ngủ

Buồn ngủ ngoài ý muốn làm tăng nguy cơ tai nạn. Nếu cảm thấy mí mắt nặng, mất tập trung hoặc không nhớ rõ quãng đường vừa đi, người bệnh không nên tiếp tục lái xe. Mở cửa kính, bật nhạc lớn hoặc uống cà phê không thể thay thế việc dừng lại và nghỉ ở nơi an toàn.

Người chứng mất trương lực cơ đột ngột nên thận trọng khi đứng ở nơi cao, bơi một mình, cầm vật nóng hoặc sử dụng máy móc. Trong cơn, người xung quanh nên bảo vệ người bệnh khỏi va đập và chờ cơ lực trở lại. Nếu cơn kèm mất ý thức hoặc biểu hiện khác thường, cần xem xét nguyên nhân khác.

Chứng ngủ rũ là rối loạn thần kinh làm khả năng duy trì tỉnh táo và kiểm soát các giai đoạn ngủ trở nên kém ổn định. Dấu hiệu nổi bật là buồn ngủ ban ngày quá mức; một số người còn có yếu cơ khi xúc động, bóng đè, giấc mơ sống động và giấc ngủ ban đêm bị gián đoạn. Điều trị, giấc ngủ ngắn có kế hoạch và các biện pháp an toàn giúp giảm ảnh hưởng đến học tập, công việc và sinh hoạt.

Nếu bạn cần được tư vấn thêm về tình trạng sức khỏe hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.