Rối loạn nhân cách ái kỷ là gì? Dấu hiệu và cách nhận diện

Một người tự tin, thích được khen hoặc thường nói về thành tích của mình chưa chắc mắc rối loạn nhân cách ái kỷ. Từ ái kỷ thường bị dùng để chỉ người ích kỷ hoặc thích thể hiện, khiến một rối loạn sức khỏe tâm thần bị biến thành nhãn tính cách. Chỉ khi các đặc điểm kéo dài và gây khó khăn rõ trong quan hệ hoặc cuộc sống thì mới xem xét theo hướng rối loạn.

Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.

• PQ là chỉ số gì? Có mối liên quan nào đến sức khỏe tâm lý?
• Hội chứng Sjogren: Nguyên nhân và biến chứng gặp phải
• Nghiệm pháp MSLT là gì? Quy trình và ý nghĩa kết quả

Rối loạn nhân cách ái kỷ là gì?

Rối loạn nhân cách ái kỷ, thường viết tắt là NPD, là một rối loạn nhân cách đặc trưng bởi cảm giác bản thân quan trọng hoặc đặc biệt hơn, nhu cầu được ngưỡng mộ và khó đặt mình vào cảm xúc, nhu cầu của người khác.

Người mắc có thể đánh giá cao khả năng của mình, mong được đối xử đặc biệt hoặc thường tìm kiếm lời khen. Tuy nhiên, lòng tự trọng của họ có thể rất nhạy cảm trước thất bại và phê bình. Một nhận xét không như mong muốn có thể khiến họ tức giận, xấu hổ, thu mình hoặc phản ứng mạnh.

NPD không đồng nghĩa với tự tin. Người tự tin có thể nhận ra điểm mạnh nhưng vẫn chấp nhận sai sót, tôn trọng năng lực của người khác và không cần được khen liên tục để cảm thấy có giá trị.

Biểu hiện rối loạn nhân cách ái kỷ

Biểu hiện của NPD không phải lúc nào cũng giống hình ảnh một người khoe khoang và muốn đứng ở trung tâm. Một số người thể hiện sự tự cao rõ ràng, trong khi người khác nhạy cảm hơn với đánh giá.

• Cảm thấy bản thân đặc biệt: Người mắc có thể tin rằng khả năng, thành tích hoặc vị trí của mình nổi bật hơn người khác. Họ có thể phóng đại thành tựu hoặc mong được công nhận nhiều hơn kết quả thực tế.
• Cần được ngưỡng mộ: Lời khen và sự công nhận có vai trò lớn đối với cách họ cảm nhận bản thân. Khi không nhận được sự chú ý như mong muốn, họ có thể khó chịu hoặc cho rằng người khác không đánh giá đúng mình.
• Mong đối xử đặc biệt: Một số người cho rằng mình xứng đáng được ưu tiên hoặc không cần tuân theo những quy tắc giống người khác. Khi yêu cầu không được đáp ứng, họ dễ cảm thấy bị xúc phạm.
• Khó đồng cảm với người khác: Người mắc có thể khó coi trọng nhu cầu và cảm xúc của người xung quanh, nhất là khi những nhu cầu đó xung đột với mong muốn của mình. Điều này không có nghĩa họ hoàn toàn không có khả năng đồng cảm.
• Nhạy cảm với phê bình: Khi cảm thấy hình ảnh bản thân bị đe dọa, họ có thể tức giận, coi thường người góp ý, tranh cãi hoặc rút lui. Đây là biểu hiện dễ bị bỏ qua vì người ngoài thường chỉ chú ý đến vẻ tự tin.

Những đặc điểm như cảm giác bản thân vượt trội, cần được ngưỡng mộ, cảm giác mình có quyền được ưu tiên, khai thác người khác, thiếu đồng cảm và nhạy cảm trước thất bại đều nằm trong những nội dung chuyên môn thường được xem xét khi đánh giá rối loạn nhân cách ái kỷ.

Ái kỷ có phải lúc nào cũng là khoe khoang?

Không. Biểu hiện ái kỷ có thể gồm cả sự tự cao rõ rệt và trạng thái dễ tổn thương hơn. Các tổng quan những năm gần đây nhấn mạnh rằng chỉ nhìn vào vẻ ngoài tự cao sẽ không phản ánh hết sự phức tạp của NPD.

Ở kiểu dễ nhận thấy, người đó có thể nói nhiều về thành tích, muốn được chú ý và thể hiện sự vượt trội. Nhưng ở những thời điểm khác, cùng một người có thể rất nhạy cảm với phê bình, cảm thấy xấu hổ, thất bại hoặc tránh những tình huống có nguy cơ làm mình không nổi bật.

Sự tự cao và dễ tổn thương có thể cùng xuất hiện hoặc thay đổi theo tình huống. Các nghiên cứu về NPD mô tả sự liên quan giữa lòng tự trọng thiếu ổn định, cảm giác xấu hổ, tính cầu toàn, nhu cầu được công nhận và khả năng đồng cảm.

Rối loạn nhân cách ái kỷ ảnh hưởng thế nào?

Khó khăn thường xuất hiện khi nhu cầu được công nhận không được đáp ứng.

• Trong công việc: Người mắc có thể chú trọng vị trí và thành tích nhưng khó tiếp nhận góp ý, từ đó ảnh hưởng đến việc hợp tác và học từ sai sót.
• Mối quan hệ: Người thân có thể cảm thấy nhu cầu của mình ít được chú ý. Khi xảy ra bất đồng, sự phê bình dễ được hiểu như một sự xúc phạm và làm xung đột tăng lên.

Khi lòng tự trọng phụ thuộc nhiều vào thành công và lời khen, thất bại dễ kéo theo xấu hổ, tức giận hoặc buồn bã. Người mắc tính ái kỷ có thể đi kèm một số vấn đề khác như trầm cảm, rối loạn sử dụng chất hoặc các rối loạn nhân cách khác.

Những khó khăn này giải thích vì sao NPD không đơn giản là việc quá yêu bản thân. Người mắc có thể gây khó khăn cho người xung quanh, nhưng đồng thời chính họ cũng có thể chịu áp lực đáng kể khi lòng tự trọng liên tục phụ thuộc vào thành tích và phản hồi từ bên ngoài.

Vì sao rối loạn nhân cách ái kỷ hình thành?

Nguyên nhân của NPD chưa được xác định đầy đủ. Có nhiều yếu tố có thể cùng tham gia, gồm đặc điểm khí chất, yếu tố sinh học và trải nghiệm trong quá trình phát triển.

Cách trẻ được nhìn nhận và phản hồi

Việc thường xuyên được đề cao quá mức, chỉ được công nhận khi đạt thành tích hoặc ngược lại thường xuyên bị hạ thấp đều được đề cập trong một số cách giải thích về sự phát triển của tính ái kỷ.

Di truyền

Cùng với khí chất cũng được xem xét thận trọng hơn. Giống nhiều rối loạn nhân cách khác, NPD được cho là kết quả của nhiều yếu tố tương tác chứ không phải do một nguyên nhân duy nhất. Rối loạn nhân cách ái kỷ cũng là kết quả của sự kết hợp giữa các yếu tố di truyền và môi trường sống. Nếu trong gia đình có người mắc vấn đề tâm lý hoặc nhân cách thì nguy cơ người trong gia đình phát triển bệnh cũng cao hơn.

Ứng xử thế nào khi một người có đặc điểm ái kỷ?

Việc đầu tiên là tránh tự chẩn đoán người khác. Nếu một người thường xuyên khoe khoang, thiếu tôn trọng hoặc khó tiếp nhận góp ý, bạn có thể xử lý hành vi cụ thể mà không cần khẳng định họ mắc bệnh.

• Hãy nói rõ giới hạn: Nếu cách nói chuyện hoặc yêu cầu khiến bạn không thoải mái, nên trình bày cụ thể điều bạn chấp nhận và điều bạn không chấp nhận.
• Tập trung vào hành vi: Nói “cách nói đó khiến tôi cảm thấy không được tôn trọng” rõ ràng hơn việc nói “bạn là người ái kỷ”. Gắn nhãn thường khiến cuộc trò chuyện chuyển sang tranh cãi.
• Tạm dừng trao đổi: Khi hai bên chuyển sang xúc phạm hoặc công kích, tiếp tục tranh luận thường không giải quyết được vấn đề. Có thể quay lại sau khi cả hai bình tĩnh hơn.
• Không chịu đựng hành vi gây hại: Rối loạn tâm thần không phải lý do để chấp nhận kiểm soát, đe dọa hoặc bạo lực. Nếu mối quan hệ không an toàn, cần ưu tiên bảo vệ bản thân và tìm hỗ trợ.

Với người nhận thấy chính mình có những đặc điểm này và chúng gây khó khăn kéo dài, tâm lý trị liệu là hướng hỗ trợ được sử dụng. Nghiên cứu về điều trị NPD vẫn ít hơn nhiều rối loạn khác, nhưng các tổng quan cho thấy sự thay đổi là có thể và thường diễn ra từ từ.

Rối loạn nhân cách ái kỷ không đơn giản là yêu bản thân, thích được khen hay có tính cách mạnh. Đây là một kiểu khó khăn kéo dài liên quan đến cảm giác bản thân đặc biệt, nhu cầu được ngưỡng mộ, khả năng đồng cảm và cách phản ứng khi lòng tự trọng bị ảnh hưởng.

Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.