Đi ngoài phân đen là dấu hiệu gì? Khi nào cần đi khám?

Màu sắc của phân có thể thay đổi theo thức ăn, thuốc và hoạt động của đường tiêu hóa. Vì vậy, khi thấy phân chuyển sang màu rất sẫm hoặc đen, nhiều người không biết đây chỉ là thay đổi tạm thời hay dấu hiệu chảy máu bên trong. Tình trạng đi ngoài phân đen do máu đã bị tiêu hóa thường được gọi là melena và có thể liên quan đến chảy máu ở phần trên của đường tiêu hóa.

Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.

• Chất xơ cho người táo bón nên bổ sung thế nào cho đúng?
• Xuất huyết tiêu hóa là gì? Dấu hiệu nào không nên bỏ qua?
• Phân biệt phân sống và tiêu chảy: Dấu hiệu và nguyên nhân

Tổng quan tình trạng đi ngoài phân đen

Phân có thể sẫm màu vì nhiều lý do, nhưng phân đen do chảy máu thường có những đặc điểm khá khác với phân chỉ đổi màu do thức ăn hoặc thuốc.

Melena

Là tình trạng phân đen, thường dính như hắc ín và có mùi khác thường do máu đã được tiêu hóa trong đường ruột. Tình trạng này liên quan chảy máu từ đường tiêu hóa trên, mặc dù máu từ ruột non hoặc đại tràng phải cũng có thể tạo phân đen nếu lưu lại trong đường ruột đủ lâu.

Khi máu đi qua dạ dày và ruột

Hemoglobin bị biến đổi nên màu đỏ có thể chuyển thành đen. Vì vậy, người bệnh không nhất thiết nhìn thấy máu đỏ dù đang có một vị trí chảy máu trong hệ tiêu hóa.

Uống viên sắt

Hoặc các thuốc chứa bismuth có thể thấy phân đen mà không bị xuất huyết. Một số thực phẩm màu rất đậm cũng có thể khiến phân sẫm trong thời gian ngắn.

Nguyên nhân phân chuyển màu đen

Nếu đi ngoài phân đen thực sự do máu, nguồn chảy thường nằm ở thực quản, dạ dày hoặc tá tràng. Tuy vậy, nguyên nhân cụ thể khá đa dạng và mức độ nguy hiểm không giống nhau.

Loét dạ dày – tá tràng

Loét dạ dày hoặc tá tràng là một nguyên nhân quan trọng của chảy máu đường tiêu hóa trên. Khi ổ loét ăn sâu tới mạch máu, máu có thể chảy vào lòng tiêu hóa và sau đó tạo phân đen.

Hai nguyên nhân phổ biến là nhiễm Helicobacter pylori và sử dụng thuốc chống viêm không steroid như aspirin, ibuprofen hoặc naproxen. Ổ loét có thể chảy máu dù trước đó người bệnh không đau rõ, vì vậy không đau dạ dày không đủ để loại trừ biến chứng này.

Viêm hoặc tổn thương niêm mạc

Viêm và tổn thương niêm mạc dạ dày có thể gây các điểm trợt hoặc ổ loét nông và dẫn đến chảy máu. NSAID, rượu và một số tình trạng bệnh nặng là những yếu tố có thể liên quan. Nếu lượng máu đủ lớn, người bệnh có thể nôn ra máu hoặc xuất hiện phân đen.

Tổn thương ở thực quản

Viêm thực quản nặng, rách niêm mạc sau nôn ói mạnh hoặc giãn tĩnh mạch thực quản đều có khả năng gây chảy máu. Máu từ thực quản đi xuống dạ dày và ruột có thể bị tiêu hóa trước khi được đào thải, từ đó làm phân chuyển sang màu đen.

Đặc biệt, giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày có thể gây chảy máu nhiều ở người có tăng áp lực tĩnh mạch cửa, thường gặp trong một số bệnh gan. Đây là nguyên nhân cần được chú ý khi người có bệnh gan xuất hiện nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.

Khối u hoặc tổn thương mạch máu

Khối u hoặc tổn thương mạch máu ở đường tiêu hóa trên cũng có thể chảy máu rỉ rả. Khi mất máu kéo dài, người bệnh đôi khi biểu hiện chủ yếu bằng thiếu máu và mệt mỏi thay vì một đợt xuất huyết rõ ràng.

Đi ngoài phân đen kèm dấu hiệu nào

Mức độ nguy hiểm không thể đánh giá chỉ bằng số lần đi ngoài. Chảy máu cấp có thể làm mất lượng máu đáng kể trong thời gian ngắn, còn chảy máu rỉ rả có thể âm thầm gây thiếu máu.

Nôn ra máu hoặc chất nôn giống bã cà phê

Sự kết hợp giữa đi ngoài phân đen và nôn ra máu gợi ý mạnh tình trạng chảy máu đường tiêu hóa trên. Chất nôn có thể chứa máu đỏ tươi hoặc chuyển sang màu nâu sẫm, lợn cợn giống bã cà phê sau khi máu tiếp xúc với acid dạ dày.

Chóng mặt, choáng hoặc ngất

Mất máu nhanh có thể làm giảm lượng máu tuần hoàn. Người bệnh có thể choáng khi đứng dậy, tim đập nhanh, da lạnh, vã mồ hôi hoặc ngất. Trường hợp nặng có thể tụt huyết áp, giảm lượng nước tiểu và thay đổi ý thức.

Mệt kéo dài, da nhợt và hụt hơi

Người bệnh không nhất thiết đau dữ dội mà chỉ thấy mệt hơn bình thường, giảm sức khi vận động, da nhợt hoặc dễ hụt hơi. Đây là lý do phân đen tái diễn không nên bị bỏ qua dù mỗi lần xuất hiện không nhiều. Mất máu chậm trong thời gian dài đôi khi chỉ được phát hiện sau xét nghiệm máu.

Đau bụng kéo dài hoặc sụt cân không chủ ý

Đau bụng dai dẳng, ăn nhanh no, khó nuốt, thay đổi thói quen đại tiện hoặc sụt cân không chủ ý xuất hiện cùng phân đen là những dấu hiệu cần được kiểm tra.

Theo dõi thông tin gì trước khi đi khám?

Nếu không có dấu hiệu mất máu cấp, việc ghi nhận một số thông tin có thể giúp tìm nguyên nhân nhanh hơn. Tuy nhiên, theo dõi tại nhà không thay thế việc thăm khám khi đi ngoài phân đen kéo dài hoặc tái diễn.

• Nhớ thời điểm: Phân bắt đầu đổi màu, số lần xuất hiện, dạng phân đặc hay lỏng và có đặc điểm dính bất thường hay không.
• Thuốc và sản phẩm sử dụng: Sắt và bismuth có thể làm phân đen. Ngược lại, NSAID như ibuprofen, naproxen và aspirin có thể làm tăng nguy cơ tổn thương hoặc chảy máu đường tiêu hóa;
• Vị trí đau: Cũng nên để ý đau vùng thượng vị, nôn, khó nuốt, chóng mặt, mệt hoặc giảm cân để cung cấp thêm thông tin.

Một sai lầm cần tránh là cố rửa ruột, tự dùng thuốc cầm máu hoặc áp dụng mẹo dân gian khi chưa biết nguyên nhân. Nếu đi ngoài phân đen đi cùng choáng, ngất, nôn ra máu, tim đập nhanh, khó thở hoặc yếu nhiều, người bệnh cần tới cơ sở cấp cứu thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.

Nhìn chung, đi ngoài phân đen có thể do máu đã được tiêu hóa nhưng cũng có thể liên quan đến sắt, bismuth hoặc thực phẩm làm thay đổi màu phân. Việc thăm khám cần thiết để loại trừ mất máu kéo dài và tìm nguyên nhân ở thực quản, dạ dày, tá tràng hoặc những vị trí khác của đường tiêu hóa.

Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.